Belemmeringen wegnemen om data te delen

Datasoevereiniteit – controle en zeggenschap houden over je data – is voor onderwijs- en onderzoeksinstellingen essentieel. Onzekerheid die hierbij komt kijken maakt instellingen terughoudend bij het delen van data. Data Exchange, een omgeving waar data onder passende en controleerbare voorwaarden te delen zijn, moet die zorgen doen verdwijnen.

regie op data

Op dit moment zijn veel data nog niet open toegankelijk voor onderwijs- en onderzoeksdoeleinden. Dat terwijl de waarde van data zou toenemen als ook anderen ze kunnen gebruiken. Instellingen ervaren echter nog te veel belemmeringen om data te delen. Dat kunnen (juridische) redenen zijn rondom eigenaarschap, intellectueel eigendom, auteurschap, privacy (AVG), ethiek, consent (geen toestemming krijgen om data te gebruiken), competitie of commercieel belang. Zodra er enig risico aan zit, ziet een instelling er al snel van af. “Als je echter wat verder doorvraagt, is men best bereid om data te delen – ze hebben er zelf ook belang bij – maar alleen als dat onder passende voorwaarden en een bepaalde controle gebeurt”, stelt Axel Berg, Innovatiemanager Labs bij SURF. “Dan zie je dat veel instellingen nog niet scherp hebben onder welke voorwaarden ze data zouden willen delen. Want daar gaat het om: duidelijke voorwaarden opstellen én kijken hoe je die kunt afdwingen en er controle op kunt houden.”

Als je wat verder doorvraagt, is men best bereid om data te delen maar alleen als dat onder passende voorwaarden en een bepaalde controle gebeurt.

Standaarden en formats

Portret Ron Augustus

De belangrijkste belemmering bij data delen is gebrekkige controle, beaamt Ron Augustus, CINO (chief innovation officer) bij SURF. “Als instellingen niet weten wat er met hun data gebeurt en waar ze voor worden gebruikt, besluiten ze om data niet te delen. Daarom werken we binnen SURF aan standaarden op het gebied van metadata en aan formats. Zodat duidelijk wordt onder welke voorwaarden je data kunt delen en ook kunt aangeven hoe je data aangeleverd wilt krijgen.” Voor het ontsluiten van datasets wordt gebruik gemaakt van het FAIR-principe. “Bestuurders in onderwijs en onderzoek zijn bezig steeds meer data Findable, Accessable, Interoperable en Re-usable te maken, dus vindbaar, toegankelijk, deelbaar en herbruikbaar. Op die manier willen we open science handen en voeten geven.”

Meerdere platforms

Inmiddels houden verschillende platforms en gremia zich hiermee bezig. Zoals het Nationaal Platform Open Science (NPOS), dat het delen en openstellen van data wil bevorderen, en waarin instellingen zijn vertegenwoordigd met steun van het ministerie. Op Europees niveau is dit de EOSC (European Open Science Cloud). “Verder heeft SURF zelf ook een aantal mensen die zich bezighouden met open science en het delen van data. Net als overigens het Landelijk Coördinatiepunt Research Data Management (LCRDM) dat door SURF wordt gecoördineerd en ondersteund. En ook diverse researchcommunities houden zich hiermee bezig, want datasoevereiniteit speelt natuurlijk ook op vakgroepniveau”, zegt Augustus. 

FAIR agenderen 

Op instellingsniveau kunnen bestuurders hun steentje bijdragen door het FAIR maken van data op de agenda te zetten. “En dat geldt niet alleen voor onderzoeksdata, maar ook voor publicaties, modellen en wetenschappelijke software. Voor al deze digitale assets zouden bestuurders beleid moeten formuleren om zo veel mogelijk de FAIR-principes na te streven en welke controle ze dan daarbij willen hebben”, aldus Augustus. “Dit kun je stimuleren door die wetenschappers en vakgroepen die data FAIR toegankelijk maken te belonen. Je zou verder kunnen onderzoeken hoe FAIR je instelling is door te achterhalen welke vakgroepen al vergevorderd zijn en welke nog niet, en daarop te sturen.”

Om het te stimuleren kunnen bestuurders kunnen het FAIR maken van data op de agenda zetten.

Hergebruik stimuleren

Bij het vaststellen van dergelijke kaders en voorwaarden voor het delen van data, is het goed als instellingen datastewards en onderzoekers uit hun centrale onderzoekssupportgroep of DCC daarbij betrekken. “Onder meer om te zien wat de technische mogelijkheden zijn om die controlemechanismen te implementeren. Als je data delen bevordert en makkelijker maakt doordat dat op een vertrouwde en te controleren manier mogelijk wordt, stimuleer je het hergebruik van data”, zegt Berg, die al enkele prototypen ontwikkeld heeft rond data-uitwisseling. “Bijvoorbeeld dat degenen die de data willen gebruiken dit doen via een vertrouwde toepassing zonder dat ze de data zelf kunnen inzien. De data-eigenaar ziet als eerste het resultaat, controleert dit op gevoeligheden en geeft het daarna vrij.”

Hele bedrijfstak

Dat instellingen steeds meer FAIR stimuleren, is volgens Augustus ook vanuit maatschappelijk oogpunt gewenst. “Wij worden bekostigd uit publieke middelen, dus zullen we er eveneens voor zorgen dat de output van onze instellingen publiek toegankelijk wordt gemaakt, ook naar commerciële aanbieders toe”, zegt hij. “Mijn verwachting is dat data exchange, waar data onder publieke en/of commerciële voorwaarden vertrouwd kunnen worden gedeeld, een hele bedrijfstak gaat worden boven op internet. Nu al zijn data voor onderzoekers hun levensbloed. En straks ook voor commerciële bedrijven die data willen delen om daarmee hun eigen processen of dienstverlening te verbeteren.”

Project RDX

Axel Berg, SURF

Hiervoor zet SURF samen met Universiteit Amsterdam de eerste stappen in project RDX: Research Data Exchange. “Daar onderzoeken we stap voor stap in wat voor use cases controle vereist is, welke controle dat precies is en hoe je die kunt implementeren. Inmiddels hebben we wat interessante toevoegingen aan bestaande diensten ontwikkeld die wellicht volgend jaar in productie kunnen gaan”, vertelt Berg. “De implementatie van een brede visie op volledige data exchange waar verschillende groepen data kunnen delen en eigen voorwaarden kunnen instellen – dat duurt nog wel een aantal jaren.” (Meer informatie over dit project is onder andere te vinden op de site van Amsterdam Economic Board.). Het project RDX bouwt onder andere voort op een visie en uitgebreid lopend wetenschappelijk onderzoek op het gebied van data exchanges binnen het Instituut voor Informatica aan de UvA, onder leiding van prof. Cees de Laat en prof. Leon Gommans.

Regie op Data

Intussen is op 1 oktober 2021 binnen SURF de projectgroep Regie op Data van start gegaan (binnen het 2Jarenplan). Het stimuleren van FAIR data is daarbij een specifieke activiteit, een van de onderdelen waarop SURF wil versnellen qua dienstverlening. Daarnaast is SURF als partner betrokken bij sectorinitiatieven zoals Health RI, waarbij het delen van data in de specifieke zorgcontext besproken wordt. Verder wordt in Europa gewerkt aan de Data Act, waarin onder meer geregeld wordt hoe je data moet kunnen uitwisselen. “Het is een internationaal thema, waarin SURF ook samenwerkt met Europese partijen om te zien hoe data delen kunt stimuleren en controleren, en welke formats en standaarden daarvoor nodig zijn. Want als je die hebt, kun je data exchange makkelijker maken”, stelt Augustus. “Eigenlijk zou een instelling niet alleen afgerekend moeten worden op het aantal publicaties of de tijdschriften waarin deze verschijnen, maar ook op hoeveel data ze gedeeld hebben. Zodat de kwaliteit van research omhooggaat. Daar proberen we als SURF ons steentje aan bij te dragen.”

Tekst: Wilma Schreiber

'Belemmeringen wegnemen om data te delen' is een artikel van SURF Magazine. Maandelijks de nieuwste artikelen in je inbox?
Abonneer je dan op de SURF Magazine-nieuwsbrief

Terug naar SURF Magazine

Vragen naar aanleiding van dit artikel? Mail naar magazine@surf.nl.