dr. Tom Emery, universitair hoofddocent Sociologie, Erasmus Universiteit Rotterdam
Familie en het grote plaatje: een scherpere kijk op de samenleving
Inzoomen op het gezinsleven, dat een bron van inspiratie is voor hem, maar ook uitzoomen voor een breed perspectief op de samenleving, met behulp van geavanceerde IT-infrastructuren. Dat typeert socioloog Tom Emery (40). De komende jaren leidt hij de bouw van ’s werelds eerste Macroscope, die inzicht zal geven in hoe samenlevingen zich ontwikkelen.
Mislukkingen en mijlpalen
“Net als de meeste gezinssociologen wilde ik eerst snappen hoe mijn eigen familie in elkaar zit. Ik kom uit een groot gezin, heb veel zussen en de invloed van mijn ouders was groot. Volgens gezinssociologen is familie belangrijk voor je succes,” hij lacht: “maar ook om je te verpesten.”
Tom Emery
“Mijn promotieonderzoek ging over ‘de bank van pa en ma’: in hoeverre ouders hun volwassen kinderen financieel ondersteunen. Ik onderzocht hoe groot de rol van ouders is bij het volgen van onderwijs, het overbruggen van een periode zonder werk of het kopen van een huis – al die belangrijke mijlpalen.”
“Wat mij bleef boeien, is dat familie slechts een deel van het verhaal is. Er is ook veel ruimte voor overheidsbeleid om verschil te maken. Een ander belangrijk onderzoeksgebied voor mij is daarom de impact van sociaal beleid en de wisselwerking met gezinnen bij het vormgeven van kansen in het leven. Maar we leven niet in een laboratorium. Om de effecten van beleid te begrijpen, kijken we ook naar landen waar het anders gaat. We gebruiken Europa als laboratorium, in plaats van één enkel land.”
De beste plek ter wereld
Tom groeide op in het Verenigd Koninkrijk en kwam in 2013 naar Nederland om te werken aan een internationale survey over familierelaties: de Generations and Gender Survey. “Ik ben gebleven omdat ik concludeerde dat Nederland de beste plek ter wereld is om als socioloog te wonen. Hier zijn twee belangrijke dingen die andere landen ook hebben, maar geen enkel land heeft beide.”
“Het ene is de uitstekende administratieve data van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), die voor onderzoek kunnen worden gebruikt. Scandinavische landen hebben dit ook – we weten veel over wat er in Zweden gebeurt omdat ze over uitstekende data beschikken en fascinerend onderzoek doen. Het VK en de VS daarentegen hebben zeer goede surveys.”
“Maar Nederland heeft iets dat wereldwijd uniek is: hoogwaardige enquêtes die kunnen worden gekoppeld aan administratieve gegevens. Hierdoor kun je zien hoe gezondheid van invloed is op onderwijs, wat op zijn beurt weer van invloed is op werkgelegenheid. Of hoe vertrouwen verband houdt met iemands contacten binnen de samenleving.”
“Ik onderzoek hoe familie en beleid grote levenskeuzes beïnvloeden. Het lastige is: we leven in een land, niet in een laboratorium”
Passie voor betere onderzoeksinstrumenten
Tijdens zijn promotieonderzoek werd Tom zich ervan bewust dat de vragen die hij kon beantwoorden sterk werden bepaald door de beschikbare data en instrumenten. Hij raakte gefascineerd door het verbeteren van data en de digitale infrastructuur die nodig is voor de verzameling, verwerking en beschikbaarheid ervan. “Ik wilde werken aan betere instrumenten, zodat we nieuwe onderzoeksgebieden konden ontsluiten.”
Dat doet hij onder andere in zijn functie als executive director van ODISSEI, de Nederlandse nationale infrastructuur voor sociale wetenschappen. Hij werkt ook nauw samen met SURF aan de ODISSEI Secure Supercomputer, waarmee sociale wetenschappers veilig CBS-gegevens kunnen analyseren in een afgeschermde omgeving. Dankzij deze infrastructuren kan Tom dingen op grotere schaal bekijken.
“Mensen denken vaak dat sociologie iets is wat je alleen achter je bureau doet, zonder grote gezamenlijke inspanning. Ik zie dat anders: het is een sociale activiteit. Om urgente maatschappelijke vraagstukken te begrijpen, zijn grote samenwerkingen nodig. We hebben verschillende meetmethoden nodig, verschillende soorten data en verschillende expertises om grip te krijgen op die complexiteit.”
“Mensen denken vaak dat sociologie iets is wat je alleen achter je bureau doet. Ik zie dat anders: het is een sociale activiteit. Om urgente maatschappelijke vraagstukken te begrijpen, zijn grote samenwerkingen nodig”
Macroscope onthult complete samenlevingen
Deze visie wordt hopelijk gerealiseerd in een nieuw project: de Macroscope. NWO heeft 16,8 miljoen euro toegekend voor de bouw van ’s werelds eerste onderzoeksinfrastructuur op bevolkingsniveau, ontworpen om te bestuderen hoe samenlevingen in de loop van de tijd veranderen. De Macroscope zal licht werpen op hoe desinformatie zich verspreidt onder de bevolking, hoe vertrouwen zich ontwikkelt in de samenleving en hoe cultuur verandert onder bevolkingsgroepen.
Het stelt onderzoekers in staat om enorme datasets uit sociale, culturele en digitale domeinen van de hele Nederlandse bevolking te koppelen en te analyseren. Ze krijgen toegang tot datakluizen, archieven, AI-tools en geavanceerde technologieën om de grootste vraagstukken van de samenleving onder de loep te nemen. Tegelijkertijd blijft de privacy van individuen gewaarborgd. Als uitvoerend directeur ziet Tom toe op de bouw van de infrastructuur.
De complexiteit van kinderopvang
“De Macroscope is bij uitstek geschikt om complexiteit te onderzoeken. Mijn eigen onderzoek naar kinderopvang is daar een goed voorbeeld van. Er spelen ontzettend veel factoren mee bij de beslissing om je kind naar de opvang te brengen. Wonen opa en oma in de buurt? Zijn er meerdere kinderen? Is de kinderopvang van goede kwaliteit? Is die dichtbij, betaalbaar, of vol? Hoe past het bij mijn werk en mijn loopbaanfase? En al die vragen gelden ook voor je partner.”
Daarnaast is er een sterke culturele context. “Vergelijk Zweden en Nederland: in Nederland gaan nauwelijks kinderen 4 dagen of meer naar de opvang, maar ze beginnen relatief vroeg. In Zweden gaan kinderen pas na 12 maanden, maar dan vaak 5 dagen per week. Dat zijn totaal verschillende perspectieven, en allebei vinden ze wat de ander doet bizar.”
“Als de overheid overweegt om kinderopvang voor iedereen gratis te maken, hoeveel mensen gaan daar dan gebruik van maken? Het eerlijke antwoord is: dat weten we niet. Prijs is belangrijk, maar zeker niet alles. Juist die uitzonderlijke complexiteit maakt het voor mij als wetenschapper zo interessant.”
“Met de Macroscope worden onderzoeksvragen mogelijk die eerder niet gesteld konden worden”
Kruisbestuiving tussen domeinen
“We zien deze complexiteit op veel gebieden: onderwijs, arbeidsmarkt, huisvesting. De Macroscope is erg goed in het ontrafelen van deze verschillende factoren en stelt onderzoekers in staat om ze allemaal tegelijk te bekijken en te zien hoe ze op elkaar inwerken.”
Het project is geïnitieerd door twee grote Nederlandse onderzoeksinfrastructuren: ODISSEI, gericht op sociale wetenschappen en economische data, en CLARIAH, dat culturele en taalkundige archieven huisvest. “Sociale wetenschappers voeren enquêtes uit en werken met CBS-data. De geesteswetenschappen analyseren teksten, media en andere content. Het samenbrengen van deze twee werelden is enorm krachtig.”
“De diversiteit aan data die hier in één onderzoeksomgeving samenkomt is uniek. Denk aan digitale data, belastinggegevens en surveys, allemaal geïntegreerd in één framework. Als onderzoekers uit verschillende disciplines op één platform samenwerken, verwacht ik veel meer innovatie, samenwerking en kruisbestuiving.”
Een rijker beeld van de samenleving
De Macroscope moet over 5 jaar operationeel zijn. “Maar succes zit voor mij niet in wat we bouwen, maar in wat ermee gebeurt. We willen breed gebruik stimuleren, dus maken we het zo toegankelijk mogelijk – ook voor onderzoekers die minder kwantitatief of data-gedreven zijn.”
Tom hoopt dat de Macroscope ook leidt tot nieuwe typen onderzoeksvragen. “De mooiste momenten zijn wanneer er artikelen verschijnen die zonder deze infrastructuur simpelweg niet mogelijk waren. Neem vertrouwen in de samenleving: dat is extreem lastig te meten en te volgen, zeker over langere tijd.”
“Nu gebeurt dat vooral via surveys. Maar die laten niet zien hoe mensen elkaar beïnvloeden, hoe vertrouwen ontstaat, zich verspreidt en soms weer verdwijnt. Met de Macroscope kunnen we meningen, socialmediacontent en administratieve data combineren, en zo een veel rijker beeld schetsen. Voor het eerst kunnen we echt begrijpen hoe zulke processen in een samenleving werken.”
“Kinderopvang is een uitzonderlijk complex vraagstuk. Juist dat maakt het voor mij als wetenschapper zo interessant”
Belangrijke inspiratiebron
De natuurkunde heeft microscopen, de sterrenkunde telescopen. Maar in de sociale wetenschappen ontbraken zulke grootschalige instrumenten nog. “Surveys zijn waardevol, maar beperkt. Om de analogie door te trekken: alsof je de samenleving door maar één lens bekijkt. De Macroscope helpt ons om veel structureler en op grotere schaal te denken.”
Intussen blijft ook zijn eigen gezin een belangrijke inspiratiebron. “Toen mijn kinderen jong waren, ging ik me verdiepen in kinderopvang. Nu ze ouder zijn en naar school gaan, raak ik steeds meer geïnteresseerd in de buitenschoolse opvang: welke rol speelt dat, en waar schiet het tekort in het ondersteunen van werkende ouders? Mijn vrouw doet ook onderzoek op dit gebied, dus we kunnen er úren over praten.”
Tekst: Josje Spinhoven
Foto's: Sicco van Grieken
De rol van SURF in het Macroscope-project
De Macroscope een samenwerking tussen vele wetenschappelijke partners en wordt gecoördineerd door de Erasmus Universiteit Rotterdam. Als projectpartner ontwikkelt SURF next-generation-voorzieningen voor veilige opslag en rekenkracht. Deze bouwen voort op bestaande oplossingen zoals de ODISSEI Secure Supercomputer, SANE en de Data Access Broker. Daarnaast levert SURF technische expertise voor het inzetten van AI-modellen die getraind worden op zeer gevoelige data.
“De grootste technologische uitdaging is dat de IT-infrastructuur extreem veilig moet zijn,” aldus Tom Emery. “We werken met uiterst gevoelige data. SURF verricht veel technisch werk om ervoor te zorgen dat de infrastructuren voldoen aan de wetgeving, veilig zijn én goed bruikbaar voor onderzoekers.”